Dec 15, 2009

मुगु अनुभव- प्रवेश



बिमानबाट निस्कने बित्तिकै मन्द चलेको चिसो हिमालि बतासको झोँका सँगै म यथार्थको धरातलमा आउँछु । सुर्खेततिर झर्न लाम लागेर बसेका यात्रुहरु र सुरक्षाकर्मी प्रहरिहरुको सानो भिड जम्मा भएको छ वरपर । छेउछाउमा बिभिन्न निर्माण सामाग्रीहरु यत्रतत्र छरिएका छन शायद मुगूका बिभिन्न निर्माण योजना सम्पन्न गर्न जहाज मार्फत ल्याइएका होलान । सुरक्षाकर्मिले आगन्तुक रजिस्टरमा नाम टिप्दै गर्दा जहाज पुन: स्टार्ट हुन्छ र बिमानस्थलको धावनमार्गमा बेपत्ता धुलो उडाउँदै केही यात्रु र केही बोरा जडिबुटी बोकेर सुर्खेत तिर लाग्छ । त्यो कर्कश आवाज गर्ने यन्त्र उडेर गैसकेपछी बिमानस्थल एकदमै शान्त अनुभव हुन्छ ।

रारा बिमानस्थल कल्पनाको बिमानस्थलभन्दा एकदमै फरक छ । वरीपरी बारबन्देजले घेरिएको र आधुनिक संचार सुबिधा सहितको धुले भएपनी ब्यबस्थित होला भनेर कल्पना गरेको थिएँ । तर यहाँ बिमानस्थलको पश्चिम तर्फ माथि पुराना र धुवाँले कालो पारेको सिसाका झ्यालहरुले घेरिएको सानो कोठाबाट बिमानसँग संचार संपर्क हुन्छ र त्यहाँ एक दुई होटल र बिमान कम्पनिका कार्यालयबाहेक फाट्टफुट्ट घरहरु मात्रै छन । बारबन्देजको त कुरै छोडौ । जहाज आउनेबेला साइरनको आवाजसँगै प्रहरिले धावनमार्ग खाली गराउँछन ।

बिमानस्थलको एक छेउमा अघिल्लो बिमानमा आएका केही बोरा चामल मिलाएर राखिएको छ । सेतो बोरामाथि 'बिश्व खाध्य कार्यक्रम' र यसको लोगो प्रस्ट देखिएको छ । केही तल त्यस्तै बोराहरु खच्चरमा लादिँदैछ । बिमान उडेपछी खच्चर, मान्छे र सुरक्षाकर्मी धावनमार्ग वरपर बेपर्वाह छरिन्छन ।


डाँडामा रहेको बिमानस्थलमा चलेको चिसो हावाले शरीर चिस्याउँदै लान्छ । उत्तर र पुर्वतिर देखिने हिमालहरुमा फाट्टफुट्ट सेता हिउँ देखिन्छन । दक्षिण तिर भने घुच्ची लेकको तालुखुइले डाँडो लमतन्न पसारिएको छ । ३५ मिनेटको मात्रै यो छोटो यात्राबाट म कती फरक संसारमा आइपुगेको छु । न मोटरको घाइँघुइँ, न बिजुलिको झिलिमिली, न क्यासेट र रेडियोमा बजेका उत्ताल संगीतहरु न त मान्छेहरुको अनावश्यक भिडभाड । चारैतिर जता हेरे पनि बिशाल पर्खालजस्ता लाग्ने डाँडाहरुको बिचमा एउटा प्राकृतिक कारागार मा परेको कैदी जस्तो म...

...... अघिसम्म बिमानस्थलछेउमा चुपचाप बसिरहेका मैला लुगा लगाएका, हातहातमा नाम्लो बोकेका र काला महिला र केटाकेटिको हुल एक्कासी ओर्लिएका यात्रुहरुको सामानमाथि जाइलाग्छन् । 'सामान गुमगढी लिन्या हौ?' सबैको यौटै प्रश्न... केही प्रहरी तिनिहरुलाई हकार्दै लघार्छन । मैले आजभन्दा अघी अनुभव नगरेका अनुहार चालढाल, आभुषण र लवज भएका उनिहरु देखेर मलाई एकैछिन रमाइलो लाग्छ । ति प्रतिक्षारत आँखाहरुको एक दुई तस्बिर लिएपछी म उनिहरुलाई मेरो सामान सदरमुकामसम्म लगिदिन भन्छु । सदरमुकाम अझै ओह्रालै ओह्रालो २ घण्टा को पैदल दुरिमा छ । "कती दिन्या हौ? " मेरो सामान बोक्न साह्रै मैलो फरिया र पछ्यौरा ओढेर आएकी एउटी काली महिलाले सोध्छिन । तपाईं कती लिनुहुन्छ ? म उल्टो प्रश्न गर्छु । "तिम्मो सामान तिमीनै भन कती दिन्या हौ ?" म मेरा सहयोगिसँग सल्लाह लिएर उनलाई १५० रुपैयाँ दिन राजी हुन्छु । "आ.... !" म यत्ती मात्र बुझ्छु उनी त अरु के के पनि भन्दै थिइन् । उनको लवज बुझ्न नसकेर मैले मेरा स्थानिय सहयोगिलाइ सोधेर उनले भनेजतिनै दिन तयार भएँ । उनी आफ्नो पछ्यौरा फुकाएर मेरो झोला भारी बनाएर बोक्न तयार पारीन् । म भने त्यो अनौठो बातावरण नियालिरहेँ...

अब यहाँबाट लगातार २ घण्टाको ओरालो ओर्लनु छ । सामानको भारी बोकेकी महिलालाई मेरो कार्यालयको ठेगाना दिएर म अगाडि लाग्छु तर उनी एकैछिन पछी हाम्रो अघी देखापर्छिन । उनको पछ्यौरामा पोको पारेर नाम्लो लगाएको भारी माथि १ बर्ष पनि नपुगेको जस्तो देखिने उनको बच्चा पनि छ । त्यो देखेर मन अमिलो हुन्छ तर गर्न के नै सकिन्छ र ? अघी एअरहोस्टेसले दिएकी चकलेट बच्चाको हातमा दिन्छु । ऊ मिठो मानेर चकलेट खान्छ तर उसको कैँयौँ दिनदेखी सफा नगरेको जस्तो देखिने फोहरी अनुहार, कपडाहरु देखेर मलाई दिगमिग लाग्छ । महिला र बालअधिकारको बारेमा काठमाडौंमा कुरा गरेर कहिल्यै नथाक्ने गैरसरकारी संस्थाहरुलाई यो द्रिश्यले कहिले छुने होला ।

एअरपोर्टको उत्तरी छेउबाट झर्दै गर्दा एउटा ट्र्याक्टर बिमानस्थल निर्माणको काम गर्दै गरेको देखिन्छ । म सोच्छु हेलिकोप्टर चढेर आइपुगेको यो ट्र्याक्टर मुगू जिल्लाकै पहिलो मोटर होला । माथि सेतो कमेरोले पोतेका र थेप्चो छाना भएका घर वरपर सिवकथ्रोनको जङ्गल खैरो देखिन्छ । जिवनमा पहिलोपटक स्याउ, ओखर र सिवकथ्रोन (डालेचुक)का बुटाहरुलाई मैले यती नजिकैबाट देखेको छु । माघ को महिना हुनाले बारीमा खासै बालिहरु देखिन्नन । एअरपोर्टको छेउबाट गमगढी बजार नजिकै जस्तो देखिन्छ ।

गोरेटो बाटोबाट तलतिर झर्दै गर्दा सिवकथ्रोनका बुटाहरु फाट्टफुट्ट देखिँदै हराउँदै जान्छन । गमगढिलाई रारा बिमानस्थलसम्म जोड्न बर्षौअघी शुरु भएको सडक खनिरहेका स्थानिय मजदुरहरु सावेल, कोदालो र हम्मर चलाइरहेका देखिन्छन । भर्खरै सडक बनाउन फोरिएका पहराका सेता चट्टानहरु दिउँसोको घाममा टल्किरहेका छन । बाटैमा पानीको मुल भेटिएपछि मलाई एक्कासी तिर्खा लागेर आउछ । आच्छु !!! कती चिसो पानी ! मेरो हात पर पुग्दा सम्म पनि ठिहिर्याइरहन्छ । सडकै सडक हिंड्न लामो पर्ने हुँदा त्यसलाई छोडेर गोरेटो बाटो तिर लम्कन्छु । चामलका भारी बोकेका एक हुल खच्चरले उडाएको धुलोले बातावरण नै धमिलो हुन्छ म हतार हतार खच्चरहरुभन्दा अघी लाग्छु ।
खस्रु र सल्लाका रुखहरुको बिचमा सानो गाउँ देखा पर्छ । गाउँको छेउ भएर हिंड्ने गोरेटो असाध्यै फोहोर छ, यत्र तत्र दिसा गरिएको छ भने घरबाट निस्कने अन्य फोहर पनि बाटाभरि फालिएको छ । एकजना महिला अधिकारकर्मिले मुगू भ्रमणपछी लेखेको लेख मैले धेरै समयअघी एउटा पत्रीकामा पढेको थिएँ । मलाई त्यही झल्झली याद आउँछ ।

त्यो गाउँ र खस्रुको पातलो जङ्गल छिचोलेपछी प्रस्ट देखिन्छ, पुर्व तिर ओरालो पर्दै गएको डाँडा मा टक्रक्क अडिएको कारीव ४०० घरधुरी भएको सदरमुकाम गमगढी । ढुङ्गा को बिसौनिमा म एकै छिन सुस्ताउँछु । गमगढी वरपरका थेप्चा छाना भएका झुरुप्प घरहरुले बनेका गाउँहरु फुँग उडेको जस्तो देखिन्छन । बिध्यालय र सदरमुकामका घरहरुमा भने टिनको छाना टल्किरहेको देखिन्छ । तल, थोरै क्षेत्रफल भएको फाँटमा गहुँ, जौ भर्खरै उम्रिएर हरिया भएका छन । गाउँको बिचबिचमा र खेततिर पनी टिनका खम्बाहरु गाडीएका छन । मलाई गमगढिमा बिजुली छैन भन्ने थाहा छ तर चाँडै बिजुली आउने संकेत दिने ति खम्बाहरु देखेर रमाइलो लाग्छ । पर गमगढिको डाँडामा टेलिकमको भु-उपग्रहिय संकेत समात्ने सेतो छाता (डिस्क) र मोबाईल को टावर देखिन्छ । यो चाँही मेरो लागि सबैभन्दा खुशीको बिषय छ ।

लगातारको ओरालो हिँडाइले पिडौलामा मासु गाँठो परेको जस्तो भएर साह्रै गाह्रो भएको छ । गमगढी पुग्नु अघी त्यस्तै फोहर गोरेटो भएको एउटा गाउँ र सानो 'चैन खोला' पार गर्छु । त्यो पुरा ओरालो पार गर्न लगभग साँढे २ घण्टा लागेछ । गमगढी पुगेर हेर्दा भर्खरै हिंडेको बाटो देखेर आँफै अचम्म मान्छु । माओवादी द्वन्दकालमा सामन्ती सरकारका चिन्ह भनी ध्वस्त पारीएको कार्यालयको छेउमै बनाइएको कामचलाउ कार्यालय र त्यसकै आँगनको डिलमा रोपिएका र हिउँदमा पात झरेर जिङ्रिङ्ग परेका उत्तिस र बकाइनोका रुखहरुले मुगू प्रवेशमा स्वागत गरेझै लाग्छ मलाई......

Dec 7, 2009

नौलो संसार- ३

('मिलनब्लग' का केही पोस्टहरुदेखी राष्ट्रिय ब्यक्तित्व हर्क गुरुङ को बाल्यकालका अनुभवहरु उनको प्रकाशन "मैले देखेको नेपाल" बाट साभार गरी प्रकाशन गर्दै आएका छौ । यो अंकमा उनको गोठालो जाँदाको बयान .....)



....एक दिन गाउँदेखी सबैभन्दा टाढा बाह्रपोखरी लेकमा पर्ने आफ्नो घरको भेडिगोठसम्मा जान ठुलाले आँट गर्‍यो । त्यहाँ पुग्न एक दिन लाग्दथ्यो र आवश्यक सरसामान लिन आएको घरकै गोठालाको साथ लागि ऊ त्यसतर्फ हिँड्यो । गुराँस र खस्रुको जङ्गल पार गर्दै जान पर्ने बाटो एकनासे उकालो थियो । उपत्यकामा रहेको बादल माथिमाथि हिँड्दा ठुला अती प्रफुल्लित भयो । रिमरिम साँझ पर्दा उनिहरु गोठमा पुगे जहाँ ठुलाले गन्नै नसक्ने सङ्ख्यामा भेडाबाख्राहरु खर्किएका थिए । तिनओटा डरलाग्दा भोटे कुकुराहरुले गोठमा पहरा दिन्थे र तिनिहरु भुक्दा तिनको आवाज पहाडहरुबाट प्रतिध्वनित हुन्थ्यो । गोठमा ठुलाले मनग्गे ताजा दुध, तर र कुराउनी खायो र आफुलाई न्यानो राख्न भेडाका पाठाहरुसँगै सुत्यो ।
बिहान चहकिलो घाम लाग्यो । हिमालचुलिको हिउँ सफा र ताजा देखियो । बिहानको खाना खाएपछी लगत्तै गोठालाहरुले भेडाबाख्राहरु चराउन लगे र गोठमा ठुलालाई भेडाका पाठाहरु र एउटा कुकुरसँग छाडिराखे । लेकमा यसरी उसले एक्लै बस्नुपरेको यो पहिलोपटक थियो । गोठबाहिर घुमी हिँड्न उसलाई आँट आएन र गोठभित्र नै पाठाहरुसँग खेलिरह्यो । उसलाई भालु र चितुवाहरुसँग डर लागेको थिएन । उसलाई ठुलो कुकुरले उसको सुरक्षा गर्छ भन्ने लागेको थियो । बरु, उसलाई त बनझाँक्रिको डर थियो । किनकी बनझाँक्रिले केटाकेटिहरु अपहरण गरेर लाने गर्दछ भन्ने कुरो उसले सुनेको थियो ।


मध्याह्नतिर उपत्यकामाथि बादल उठ्दै आयो र पहाडका टाकुराहरुलाई ढाक्दै लग्यो । झन मध्याह्नपछी त सम्पूर्ण पहाडको भागलाई नै हुस्सुले छोपिदियो । ठुलाले जङ्गली जन्तु र बनझाँक्रीलाई तर्साएर भगाउन गोठभित्र आगो बालेर प्रशस्त धुँवा निकाल्यो । तैपनी साँझतिर सुसेली बजेको सुन्दा ऊ साँच्चिकै डराउन लाग्यो । कारण बनझाँक्रिले प्राय: सुसेली बजाउने गर्छ भन्ने कुरा उसलाई बताइएको थियो । ऊ अगेनाको छेवैमा टुक्रुक्क बस्यो र आफ्नो सुरक्षाका लागि बलिरहेको एउटा अगुल्ठो हातमा समातिराख्यो । उसलाई अत्याउने गरी त्यो सुसेलिको आवाज झन छिट्छिटो नजिक हुँदै आयो ।

त्यसपछी कसैले उसको नाम बोलाएको उसले स्पष्टसँग सुन्यो र अन्तमा बस्तुहरुलाई एकत्रित पार्दै ल्याउन गोठालाले त्यो सुसेली बजाएको थाहा पाएर मात्रै ऊ ढुक्क भयो । ऊ गोठालाहरु भएतिर दगुर्दै गयो र उसँगसँगै पाठाहरु पनि उनिहरुका माउहरु भएतिर दुध खान दगुरे । गोठालाले ठुलालाई बनझाँक्रिसँग डर मान्नु नपर्ने विश्वास दिलाउँदै के भन्यो भने ऊ जस्तो छिटो कुद्न सक्ने केटोलाई बनझाँक्रिले पक्रनै सक्तैन । उसलाई के पनि भनियो भने बनझाँक्रिले लखेट्दा उबाट जोगिन ओरालै ओरालो भाग्न पर्छ । किनभने लोग्ने बनझाँक्री पर्‍यो भने लामो कपालले उसका आँखालाई ओरालामा छोप्दछ र स्वास्निचाहिँ हो भने उसका झुन्डिएका लामालामा स्तनले गर्दा ओरालोमा दौडन उसलाई गाह्रो पर्छ ।

त्यस लेकमा ठुलाले अती रमाइलो समय बिताउन पाए पनि ऊ त्यहाँ धेरै दिन बस्न सकेन । साथीहरुसँग हिँडडुल गर्ने बानी परेको ठुलालाई लेकको एकान्त जीवन मन परेन । पन्ध्र दिनपछी गाउँमा फर्किँदा उसलाई आनन्द लाग्यो । गोठमा बसेकाले उसका लुगाफाटा धुँवाले पहेँला भएका थिए र उसको शरीर पनि भेडा, धुँवा र नौनी घिउ जस्तै गह्नाउँथ्यो । ऊ आफ्ना साथीहरुसँग पुन: मिसियो र पहिले खेल्ने खेलहरु खेल्न थाल्यो ।

यसरी मस्तसँग बिताएका दिनहरुबाहेक गाउँको जीवन सुखसुविधाको थिएन । तराँचे गाउँ दुईवटा खतराको बिचमा रहेको थियो । एउटा माथिबाट पहिरो झर्ने खतरा र अर्को धेरै बर्षात भएको बेला मर्स्याङ्दिको बाढिले किनारका खेतहरुलाई बगाएर लाने खतरा । यसबाहेक सुक्खा बर्षहरुमा अनिकाल पनि लाग्ने गर्थ्यो । कोइ बेला गाउँमा जग्गा, गाइबस्तु र मजदुरिबारेमा झगडा पर्ने गर्थ्यो अनी मुद्दामामिला गर्नुपर्ने स्थिती उत्पन्न हुन्थ्यो । ठुलाका बाबु गाउँका पाका अगुवा मानिन्थे र गाउँका झैझगडालाई अदालतमा पुग्न नपर्ने गरी गाउँमै मिलाइदिने प्रयास गर्दथे । एकपल्ट दुई गाउँहरुबिच चरन सम्बन्धमा उठेको पुरानो झगडालाई लगातार पाँच दिनसम्म कुराकानी गराइ दुबै समुहलाई मिलाएबापत ठुलाका बाबुको नाम यस क्षेत्रमा निकै चलेको थियो । त्यस प्रकारको कार्यनिती अँगाल्दा राम्रै पनि भयो । अन्तिम निर्णय भएपछी दुवै समुहले पाँचओटा भेडा काटी भोज खाई खुशीयाली मनाए । गाउँघरमा झगडा गर्नेहरु ठुलाका बाबुकोमा आइ एकाअर्कालाई दोषारोपण गर्ने गर्थे । बुढाले सबभन्दा पहिले दुवैथरिलाइ हप्काएर चुप बनाउँथे र पालैपालोसँग उनिहरुका कुरा सुन्ने गर्थे । त्यसपछी उनले आफ्नो निर्णय दिन्थे, त्यही निर्णय अन्तिम हुन्थ्यो । यस्तो झगडा मिलाउँदा ठुला गम्भिर भै आफ्ना बाबुको छेउमा चुपचाप बस्ने गर्दथ्यो र आफ्ना बाबुको प्रभावशालिताको प्रशंसा गर्दथ्यो ।

हिउँदमा तराँचे गाउँको बाटो भएर धेरै परदेशीहरु आवतजावत गर्दथे । बाहिरबाट आउने त्यस्ता मानिसहरुका लागि ठुलाका बाबुले आफ्नोबाहेक अरु तिनओटा हुक्काहरु राखेका थिए । जुना हुक्काहरु क्रमश: बाहुन, छेत्री, गुरुङका लागि हुन्थे । ति मानिसहरु टाढाका गाउँहरुबाट अन्न किन्न आएका किसानहरु, तिब्बती लामाहरु र मगन्तेहरु, हिन्दू साधु र तिर्थयात्रीहरु हुन्थे । तिनिहरु ठुलाका पितासँग टाढाटाढाका कुराहरु गर्थे र ठुलाचाहीँ एउटा उत्सुक श्रोताका रुपमा बसिरहन्थ्यो । ठुलाका पिताका छिरिङ लामा नाम गरेका एक जना तिब्बती मीत थिए जो प्रत्येक हिउँदमा उनिहरुको घरमा आउने गर्थे । ठुलाले छिरिङ लामालाई खुब मन पराउँथ्यो । किनभने एकपल्ट निकै साह्रो बिरामी पर्दा उसकी आमालाई तिनले जाती परेका थिए र ठुलालाई तिनले तिब्बती अक्षरहरु तथा तिब्बती पात्रोका चित्रहरु लेख्न सिकाएका थिए । कहिलेकाहीँ परदेशी बाहुनहरुले उसलाई नेपाली बर्णमालाका केही अक्षरहरु सिकाउँदथे । उसले निगालाको कलम र लाँकुरिका पातहरुबाट मसी बनाउन पनि सिकेको थियो ।

Dec 4, 2009

मुगु अनुभव- यात्रा


....सुर्खेतमा (हुन त नेपालगन्जबाट पनि सिधा हवाइ सम्पर्क छ, मुगुमा) टिकट पाउने लम्बेतान संघर्ष(?) पछी मुगूको लागि उडान निश्चित हुन्छ । कपडा र आवश्यक केही सरसामानहरुको गह्रुङ्गो झोला सहितको काउन्टर चेक इन पछी डिपार्चर रुम मा छिर्न पाउनु खुबै आनन्द लाग्दो हुन्छ किनकी अब टिकटको लागि हिजो जस्तो संघर्ष गर्नुपर्ने छैन । डिपार्चर रुम को बातावरण पनि रोचक छ । बिमान कम्पनिहरुले दिने १५ किलो को तौल सिमिततालाई छल्न कैयनले अनेकौँ पत्र कपडा लगाएका हुन्छन र कोहिले मुगुमा पाइन्न भनेर लहलहाउँदा रायोका साग र कतिले ब्रोइलर कुखुराका मासु कोसेलिका रुपमा बोकेका हुन्छन ।

...एउटी जरखरिएकी एअरहोस्टेस औपचारिक स्वागत गर्छे र सबैलाई सिटबेल्ट बाँध्न निर्देश गर्छे अनी नजानेका यात्रुलाई हप्काइको भाषामा बाँध्न पनि सिकाउँछे । म भने सिटको अघिल्तिर राखिएको आपतकालिन सुरक्षा निर्देशिकाको सानो पन्ना पल्टाउँदै एअरहोस्टेसको ब्यबसायिकताको बारेमा सोच्न लाग्छु ।

एअरहोस्टेस 'यती एअरलाइन्स' लेखिएको खोलले बेरिएको चकलेट र कपासका टुक्राहरु किस्तिमा बोकेर आउँछे । धन्यवाद सहित म एउटा चकलेट र दुई टुक्रा कपास निकालेर कानमा राख्छु । तिखो कर्कस आवाज सहित जहाज रनवे मा दगुर्न थाल्छ । मेरोभन्दा पछील्लो सिटमा बसेकी महिला आत्तिएर अगाडिको सिटमा घोप्टो परेर टाउको अड्याउँछिन, अर्को सिटको बालक कहालिँदै रुन्छ च्याहाँ... च्याहाँ... ।

बिमान सिधा दक्षिणतिर उडेर फेरी उत्तर फर्किन्छ र स्थिर गतिमा घुइँइँइँइँ गर्दै बढिरहन्छ । तल जमिनका घरहरु साना हुँदै अनी पछाडि सर्दै गरेका देखिन्छन । बिमान सुर्खेत, दैलेख, कालिकोट र जुम्ला जिल्लाका डाँडाहरु छिचोल्दै अघी बढ्छ । ऊ दुल्लु ! ऊ त्यो जुम्ला रोड ! ऊ मान्म ! हो सिँजा ! यस्तै यस्तै आवाजले ३५ मिनेटको यात्राभरी कान गुन्जाइरहन्छ । सुर्खेत, दैलेख, कालिकोट हुँदै जुम्ला पुग्ने कर्णाली राजमार्ग नागबेली परेको धर्को जस्तो देखिन्छ । सरकारी बिद्यालयका टिनका छानाहरु टल्किरहेको देखिन्छ अनी पर पश्चिममा अपी र सैपाल हिमालका चुचुराहरुमा सेता हिउँ मनमोहक देखिन्छ । म जहाजको मैलो र कोरिएको झ्यालबाट ति द्रिश्यहरु क्यामरामा कैद गरिरहन्छु र सोचिरहन्छु यि डाँडाका खोँचका कष्टकर जीवनहरु अझै कति समयसम्म यसै गरी चलिरहने होला ।
बिमान उत्तर लाग्दै जाँदा पहाडहरुको उचाइ बढ्दै जान्छ र बेला बेलामा भईरहने जहाजको असन्तुलन ले मुटु ढक्क हुन्छ । यो यात्रा निकै डरलाग्दो पनी लाग्छ मलाई तर क्याप्टेन र को-पाइलट आफ्नै धुनमा अखवार पढिरहेका छन । बेला बेलामा म एअरहोस्टेस तर्फ हेर्छु किनकी मलाई जहाजमा देखिएको यो असन्तुलन सामान्य हो कि गम्भिर भनी निश्चित हुन मन लाग्छ । यदी गम्भिर हो भने सधैं जहाजमा यात्रा गरेकी एअरहोस्टेस को अनुहार पक्कै आत्तिएको जस्तो देखिएला !
उत्तर लाग्दै गएपछी तल देखिने भिरालो परेका छाना भएका घरहरु हराउँदै र थेप्चो छाना भएका घरहरु देखिँदै आउँछन । पहाडका पनि उत्तरी मोहडा रुखबिरुवाबिनाका तालुखुइले देखिन्छन भने दक्षीणी मोहडा घना जङ्गलले ढाकिएका हरिया । म यो प्रकृतिको कलात्मक सिर्जनाको तस्बिर मेरो क्यामरामा लगातार कैद गरिरहेकै हुन्छु ।

ऊ ! ल घुच्ची आइपुग्यो ! बिमानमा रहेका स्थानियहरुको मुखबाट यही आवाज सुनिँदा बिमान दुइवटा बिशाल पहाडको खोँचबाट गुज्रिरहेको हुन्छ । तल जमिनको घाँसे मैदान नजिकै देखिन्छ । घुच्ची लेक जुम्लाबाट मुगु प्रवेश गर्दाको अन्तिम लेक हो । रारा ताल को दक्षिण तर्फ रहेको यो लेक मुगु र जुम्ला ओहरदोहर गर्ने यात्रुहरुको लागि एउटा ठुलो कहर नै हो । पहाडको उचाइभन्दा पनि तलबाट जहाज उडेको यो अचम्म र डरलाग्दो द्रिश्य क्यामरामा कैद गरिसक्दा नसक्दै देब्रेतर्फ निलो दह बिस्तिर्ण फैलिएको देखिन्छ । ऊ !!! रारा ! सबैको मुखबाट एकैपल्ट निस्कन्छ । नेपालको सबैभन्दा विशाल र गहिरो ताल आकाशबाट गाढा निलो र पहाडहरुबिचको सुन्दर उपत्यका जस्तो देखिन्छ । यो द्रिश्यले म एकदमै रोमान्चक अनुभव गर्छु ।
पहाडलाई खारेर पुर्बी मोहडामा उत्तर दक्षिण लम्बाइमा रहेको रारा बिमानस्थल (ताल्चा) पर देखिन्छ । जहाजका चालकहरु ककपिटमा सक्रिय हुन्छन अझ अगाडि पुर्व पश्चिम फैलिएको गमगढी बजार देखिन्छ । गमगढीलाइ ठीक मुनी पारेर बिमान एक चक्कर लगाइ दक्षिण तर्फ मोडिन्छ र बिमानस्थल को धावनमार्ग तर्फ लक्ष्य गर्छ । एकदमै नजिकै रहेका पहाडसँग मलाई साह्रै डर लाग्छ । म दह्रो गरी अगाडिको सिटमा समात्छु र आँखा चिम्लन्छु । कच्ची धावनमार्गमा ठुलो आवाजका साथ घ्याररर गर्दै बिमान रोकिन्छ । म लामो सास फेरेर सिटको पेटी खोल्दै आफ्नो झोला मिलाउन लाग्छु । एउटा यात्रुको ओर्लने समयमा कुखुराको अण्डा खस्छ । फुटेको अण्डा देखेर एअरहोस्टेस रिसाउँदै त्यसलाई सफा गर्न लाग्छे । म चाँही के के सोचिरहन्छु ।।।। क्रमश:....

Dec 1, 2009

नौलो संसार- २

(यो पालोमा पनि हर्क गुरुङको पुस्तक 'मैले देखेको नेपाल' बाट उनको बाल्यकालको गोठालो र सिकार को सँस्मरण । यो एउटा ब्यक्तिको सँस्मरण मात्रै नभएर त्यो समयको समाजको सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक अवस्थाको प्रतिबिम्ब पनि हो ।)


......सबभन्दा राम्रो समय शरद ऋतु हुन्थ्यो, जुन बेला गाई, भैंसी, भेडाबाख्रा र घोडाहरु लेकतिरका खर्कहरुबाट झर्थे र गाउँका खेतबारी हुँदो चर्दथे । गाउँ नजिकै गोठहरुमा दुध र नौनी घिउको छेलोखेलो हुन्थ्यो र केटाहरु दौडिरहेका घोडाहरु खेद्ने, पक्रने र चढ्ने गर्दथे । त्यस समयमा सयपत्री फूलहरु फुलेर गाउँ नै ढकमक्क हुन्थ्यो र यसै बेला दशैँ र तिहारभरी परिवारका सदस्यहरुको पुनर्मिलन हुन्थ्यो । शरद्कालमा मिर्ग, भालु र बनेलका सिकार गर्ने जेठापाकाहरुको चलन नै थियो । ठुलाका घरका सिकार खेलेर मारिएका बिभिन्न जन्तुका सिङहरु थुप्रै जम्मा भएका थिए । केटाहरुले ठुलाबडाले सिकार खेलेको सिको गर्न मन पराउँथे र त्यस्तै सिकारबाजी खेल खेल्दथे । केटाहरुमध्ये एक जना मिर्गको सिङ टाउकामा बाँधेर भाग्दथ्यो र अन्य केटाहरुचाहीँ सिकारी र कुकुरहरु भएर त्यसलाई खेत, बार तथा जङगलैजङगल लखेट्ने गर्दथे । ठुला जहिले पनि मिर्ग बन्न रुचाउँथ्यो, उसको अती चाँडो दौडन सक्ने र कठिन बार तथा डिलहरु नाघ्न सक्ने क्षमताले गर्दा उसलाई समात्न उसका साथीहरुलाई हम्मे पर्थ्यो । कुनै साथी उसको नजिक आइपुग्यो भने कुनै उपाय नलाग्ने स्थितिमा मिर्गले सिकारी कुकुरलाई लात्तिले हानेजस्तै गरी उसले पनि त्यस साथीलाई लात्तिले मज्जासँग भकुर्ने गर्दथ्यो ।
दाजुहरु सिकार खेल्न जाँदा आफुलाई पनि लिएर जाने आग्रह ठुला घरीघरी गरिरहन्थ्यो । एक पल्ट माइला दाजुसँग कालिजको सिकारमा उसले जान पायो । कालिजका बिष्टा फेला परेको ठाउँमै कालिजहरु बास बस्छन भन्ने अनुमान लगाएर उनिहरु त्यही ठाउँमा गएका थिए । माइलाले भरुवा बन्दुक र ठुलाले एउटा टर्चलाइट बोकेको थियो । त्यस ठाउँमा पुग्दा प्राय: अँध्यारो भईसकेको थियो । माइलाले ठुलालाई टर्चलाइट रुखतिर बाल्न लगायो । टर्चलाइट लगाउँदा रुखका हाँगाहरुमा लहरै कालिजहरु बास बसेका देखिए । टर्चलाइटको प्रकाशमा ति चराहरु छक्क परेर आँखा झिम्काउँदै बसिरहे । माइलाले ताकेर बन्दुक पड्कायो । तर चराहरु खसेनन, खाली बन्दुकको आवाज मात्र आयो । बन्दुकको घोडिमा बारुद पड्कन गएछ र माइलाको अनुहार मात्रै कालै भयो । भाग्यवश उसलाई नराम्रो चोट लागेन । जब दुबै भाईले थोत्रो बन्दुकलाई सराप्न लागे तब चराहरु पूर्ण चेतनावस्थामा आएर अँध्यारोमै उडेर गए ।

अर्कोपल्ट ठुलाका जेठा दाजु भारतीय फौजबाट छुट्टीमा घर आएका बखत ठुलाले फेरी सिकार खेल्न जाने मौका पायो । जेठा दाजुले नयाँ बन्दुक किनेर ल्याएका थिए र त्यस बेला सिकार खेल्ने समय नभए तापनी उनलाई आफ्नो तारो हिर्काउन सक्ने सिप देखाउने उत्सुकता थियो । एक दिन ठुलाले गाउँको नजिकै बारीमा कलिलो मकै खाँदै गरेको लङ्गुर बाँदरलाई देखाइदियो । जेठा दाजु अती खुशी भए । ठुलालाई साथमा लिएर जेठो दाजु नयाँ बन्दुक लिइ त्यस लङ्गुर लाई हिर्काउन हिँडे । बन्दुक लिएको मान्छे देखेर त्यो लङ्गुर चाँडोचाँडो नजिकैको जङ्गलमा पसी एउटा अग्लो रुखमा चढेर बस्यो । ठुलालाई पछाडि नै बस्न भनेर जेठा दाजु चलाकीपुर्वक त्यस रुखतिर बढ्न थाले । आफुतिर त्यस बाँदरको ध्यान आकर्षण गरी राख्न ठुलाचाहीँ उफ्रँदै-नाच्दै र अनुहार बिगार्दै बस्यो । यो षड्यन्त्र काम लाग्यो । ठुलाले ढ्याङ्ग आवाजसँगै त्यो बाँदर भुइँमा खसेको मात्र देख्यो । दुई आँखाको बिचमा गोली लागेर बाँदर मरेछ । ठुलाले त्यसलाई त्यसै छाडि राख्न चाहेन र मरेको बाँदरलाई पुच्छरमा समातेर तान्दै गाउँको गल्लिमा ल्यायो । त्यहाँ ल्याएर बाटो छेवैको एउटा ढुङ्गामाथि पछाडिपट्टिबाट लठ्ठिले अड्याएर त्यस बाँदरलाई बसेको झैँ बनाइ राख्यो । साँझतिर मानिसहरु कामबाट गाइगोरु र भैँसिहरुसँग फर्केर आउँदा पशुहरु तर्सिएर भाग्न लागे र मानिसहरु एक्कासी भएको त्यस खैलाबैलादेखी अत्तालिए । केही बेरपछी मात्र कारण पत्ता लाग्यो र तिनिहरु एकैचोटि आफ्ना कोदाली, हलो, र लौराहरुसँगै त्यस बाँदरमाथि झम्टिन पुगे । तर पहिलो चोटमै त्यो बसिरहेको बाँदर पुकलुक्क ढल्दा तिनिहरु झन् छक्क परे । डिलमाथि बसेर ठुला मरिमरी हाँसेको देख्दा मात्रै पो तिनिहरुले आफुलाई मुर्ख तुल्याइएको कुरा चाल पाए र सबै जना गललल हाँसे । क्रमश:......

Nov 29, 2009

नौलो संसार- १

(हर्क गुरुङ प्रत्येक बिकासप्रेमी नेपालीहरुको मनको अबिस्मरणिय नाम हो । हर्क गुरुङ लाई जसरी चिन्दा पनि हुन्छ भुगोलबिद, योजनाबिद, कार्टोग्राफर, पदयात्री वा संरक्षणकर्मी । लमजुङको तराँचेमा एउटा लाहुरे परिवारमा जन्मेका गुरुङ नेपाल को भुगोललाई सबैभन्दा नजिकबाट चिन्ने नेपाली हुन । पोखरा को भौगोलिक सर्बेक्षण बिषयमा विध्यावारीधी गरेका गुरुङ को यात्रा ब्रितान्त "The Vignette of Nepal" को नेपाली रुपान्तर "मैले देखेको नेपाल" म अहिले दोश्रो पटक पढिरहेको छु । यही पुस्तकका एकदमै मन छुने केही अंशहरु "Milan's Blog" का अबका केही पोस्टहरुमा । हुनत प्रतिलिपी अधिकारका अनेकन धाराहरुले यसलाई गैरकानुनी भन्न सक्छन तर म जस्ता आफ्नो देशको बारेमा बढी भन्दा बढी जानकारी राख्न चाहनेहरुका लागि यो प्रेरणादायक हुनेछ र हर्क गुरुङ प्रतिको साँचो श्रद्धान्जली पनि ।।।।।। यो पालोमा थाहा पाऔँ लम्जुङको सुदुर गाउँको "ठुला " ले देखेको नौलो संसारको कथा ।।।।। )

.....तराँचे मध्य नेपालको लमजुङ जिल्ला मा पर्ने एउटा सानो गाउँ हो, जुन गाउँ मर्स्याङ्दी नदिको देब्रे किनारमा अवस्थित छ। यस गाउँबाट केवल १४ किलोमिटर उत्तरमा मनासलु र हिमालचुलिका डरलाग्दा हिउँ चुचुराहरु देखिन्छन । हो, यही तराँचेमा ठुलाको जन्म भएको थियो । जहाँ उसका पिताले लाहुरे भएर कमाएको पैसाले राम्रो बन्दोबस्त गरेका थिए । पहिलो विश्वयुद्ध मा बुढा फ्रान्स र प्यालेस्टाइन पुगेका थिए र सन् १९१९ को बजिरिस्तानको लडाईंमा बहादुरी देखाएबापत उनको नाम सरकारी पत्रमा समेत उल्लेख गरिएको थियो । ठुलाका दुइजना दाजुहरुले पनि दोस्रो विश्वयुद्ध मा बर्मा र बोर्निओका जङगलहरुमा लडाईं गरिसकेका थिए । यसरी परिवारका दुबै पुस्ता लाहुरे भएकाले घरमा युद्धका थुप्रै तक्माहरु जम्मा भएका थिए र ठुला उनिहरुले युद्धमा गरेका बहादुरिका बखान सुन्ने गर्थ्यो । उनिहरुले बयान गरेका टाढा टाढाका अचम्म का ठाउँ र मानिसहरूका कुरा सुनेर ऊ मख्ख पर्थ्यो ।

मर्स्याङ्दीको गर्जना, गह्रै गह्रा परेका खेतबारिहरु र हिमरेखासम्म पुगेका बनले ढाकिएका पहाडहरुबिचको बातावरण मा त्यसबेला ठुला रहन्थ्यो । हिमालचुलिको सेतो टाकुरापछाडि के छ र मर्स्याङ्दीको डरलाग्दो भेल कहिले आउँछ भन्ने कुराको ज्ञान उसलाई धेरै कम थियो । साथीहरुसँग खेलिरहनु र गाउँ वरिपरि गाइबस्तुहरु चराइरहनुमा नै ऊ सन्तुस्ट देखिन्थ्यो । गाउँका केटाहरुमध्ये मानिएको अगुवा थियो ठुला । किनभने ऊ सबैभन्दा टाढा ढुङ्गा हान्न सक्दथ्यो । त्यस हुलमा आफ्नो उच्चता कायम राख्न ठुला सबभन्दा अग्लो रुख चढ्दथ्यो, सबभन्दा अग्लो कान्ला बाट हाम्फाल्दथ्यो र प्राय: उसले लडाईं पनि खेल्नुपर्ने हुन्ध्यो ।


ति केटाहरु स्वछन्दतापुर्वक घुमफिर गरिरहन्थे, गाउँका फलफुल चोर्थे र खोलामा माछा र गँगटाहरु मार्ने गर्थे । तिनिहरु युद्ध र सिकार तथा अन्य त्यस्तै खेलहरु खेल्दथे । एकपल्टको कुरो हो चराखेल खेल्दा ठुला निकै ठुलो दुर्घटनामा पर्‍यो । त्यस चराखेल मा ठुला चोर काग र अन्य केटाहरुचाहीँ गुँड बनाउने सानासाना चरा बनेका थिए । केटाहरुले गुँडहरु बनाएर त्यसमा ससाना गोलो बगरे ढुङ्गाका फुलहरु राखी लुक्न गए । जब ठुला गुँडका फुलहरु चोर्न रुखमा चढ्यो तब ति अन्य केटाहरु चराले झैँ हातका पखेटाहरु हल्लाउँदै छोरा काग बनेको ठुलालाई आक्रमण गर्न हुर्रिएर आए । त्यस मौकामा अत्तालिँदा ठुलाले आफुलाई उड्न सक्ने काग झैँ ठान्यो र रुखबाट एक्कासी हाम्फाल्यो । तर तल जमिनमा रहेको ठुलो ढुङ्गामा ऊ बेसरी बज्रिन पुग्यो र त्यसबाट उसको निधारमा निकै ठुलो चोट पर्न गयो । त्यो चोट केही महिनापछी निको भए पनि त्यसको दागचाहीँ सधैंका लागि रहिरह्यो ।

त्यसो भए पनि ठुलाको चकचकेपना र खेलवाडप्रतीको मोहलाई यस्ता दुर्घटनाहरुले घटाऊन सकेनन । चराचुरुङगीहरुलाई पासोमा पार्न ऊ सिपालु भएरै निस्क्यो र कोही बेला छिमेकिका कुखुराहरुको सिकार गर्न पनि ऊ हिचकिचाउँदैनथ्यो । वसन्त ऋतुमा साथीहरुसँग चराका गुँडहरु खोज्न जंगलतिर जान ऊ खुब मज्जा मान्थ्यो । तिनिहरु चराको गुँडमा तिनहाँगे काठ राखेर त्यसमा घोडाको पुच्छरका पासो थाप्थे र जब चरा गुँड मा बस्न आउँथ्यो त्यस पासोमा त्यो फस्दथ्यो । स साना बचेराहरु भएका गुँड भेटिएमा चाँहीँ तिनिहरुका माउ चराहरुलाइ कहिल्यै पासोमा फसाउँदैनथे र त्यसै छाडेर घर फर्किन्थे । बरु, ति बचेरा हरुको प्वाँख लागेपछी तिनलाई घरमा पाल्न ल्याउने गर्थे ।...........क्रमश:

Nov 15, 2009

Pokhara Declaration

The first international workshop on community forestry held in Pokhara, Nepal from September 15-18, 2009 concluded with eight-point declaration. About 200 representatives of diverse stakeholders from communities, governments, civil society

and other development partners from over 30 countries participated in the workshop.
Pokhara Declaration
Recognizing that local communities and indigenous peoples have demonstrated the capacity to organize and act towards sustainable management, utilization and democratic governance of forests; and their legitimate claims for the recognition of their land and forest rights worldwide.
Recognizing the wide range of institutional, entrepreneurial and governance innovations by communities and their partners;
Recognizing the emergence of grassroots networks, federations and associations influencing governance at different scales, and advocating for the rights of local, indigenous, poor and socially marginalized communities;
Recognizing the positive steps being taken by some governments to support community rights and initiatives through policies and legal frameworks

Admitting that creating equitable and inclusive livelihood outcomes is a long-term and challenging process in the face of prevailing social hierarchies, dominant private interests and state-centric governance legacies;
Recognizing the history of discrimination against women in forest and land laws, programs, policies, markets and institutions, as well as their strong contribution to forest conservation, livelihoods and development;
Acknowledging the positive role and potential of communities in achieving sustainable forest management and contributing to climate change adaptation and mitigation processes;
Affirming the importance of legally acknowledging and practically supporting the rights and responsibilities of communities to determine their own destiny in the sustainable development of their socioeconomic condition (livelihoods) and resources;
We, the 200 representatives of diverse stakeholders from communities, governments, civil society and other development partners from over 30 countries working in forestry and development, hereby declare that:
1.Governments and policy makers should guarantee the human, civil, customary and property rights of local people over land and forest resources, including the recognition of the authority of forest communities to identify and pursue their own development objectives, by incorporating these rights into national laws, constitutions and all forest policies and programs.
2.National governments have a responsibility to ensure the transparent and democratic governance of forests with active involvement and representation of communities, including poor, women, indigenous and socially marginalized groups, in policy formulation and regulatory decision-making.
3.Laws and regulatory practices should affirm and encourage local entrepreneurship by affirming full community ownership over forest and land resources, and by removing barriers to community and small-scale forest-based enterprises and the transportation and sale of their products.
4.Governments and the private sector should properly acknowledge, account for and financially reward the contributions of communities in creating environmental public goods; and foster financial mechanisms through which local communities can realize greater value from their forests, such as payments for various environmental services;
5.International and national climate change agreements, policies and mechanisms, including carbon trading, should respect local rights and privilege payment to local communities conserving forests.
6.Governments and community leaders must empower poor, women, indigenous and socially disadvantaged groups to exercise their rights, responsibilities and participate in decision-making at all levels of governance; and to ensure their fair access to markets and an equitable share of all benefits derived from the forest.
7.Government policy should promote the development of community-based forest management institutions and expand the area of forest under community rights and management.
8.Government, civil society, the private sector and donor organizations should work closely together to capitalize on the lessons of democratization and civic participation emerging from the experience of community forestry, to drastically revise institutions and processes for the democratic governance of the entire forest sector, a necessary step to achieve the globally desired outcomes of social, economic and environmentally sustainable development in the forested areas of the world.

Nov 12, 2009

एअरपोर्ट दैनिकी


बिहानै भालेको डाँकसँगै उठ्नु; एअरपोर्ट को गेट मा पुग्नु; एअरलाईन्सहरुको काउन्टरमा गएर बोल्दा पनि पैसा पर्ला जस्तो गर्ने रुखा कर्मचारीहरुसँग दबेको भाषामा जहाजको बारेमा बुझ्नु र निरास भएर फेरी होटल म फर्किनु दैनिकी जस्तै भएको छ गएको हप्ता देखी । ओहो सर अझै यतै ! हेर्नुन म आको त आज ११ दिन भै सक्यो, तपाईं कहिले देखी हो ! आज जान्छ रे त ! आज त चान्स नै भएन यार ! जस्ता वार्तालाप ले बिहान देखी साँझ नपरेसम्म पछ्याइरहन्छ । यो क्रम सधैं चलिरहेको छ कर्णाली जाने यात्रु (जनता र कर्मचारीहरु)को । हुनत दुर्गम भनेर धेरै कुराहरुमा प्राथमिकता र आरक्षण गरिएको छ कर्णाली र यहाँका नागरिकहरुलाई तर पनि वास्तविकता भोग्नेलाई मात्रै थाहा छ । कर्णालीमा जागिर सुरु गरेको १ बर्ष हुनै लाग्यो तर आवत जावतको यो समस्याले गर्दा यो समयको पनि राम्रै हिस्सा एअरपोर्ट (सुर्खेत र नेपालगन्ज) वरिपरी होटेल मा नै बसेर बितेको छ । यहिनै नियती हो कर्णालीमा बस्ने र काम गर्ने धेरै कर्मचारीहरुको, जनताको ।



कर्णाली का ५ जिल्ला हरु (कालिकोट, जुम्ला, हुम्ला, डोल्पा र मुगु) मध्य कालिकोट जिल्लामा मात्रै काम चलाऊ सडक पुगेको छ त्यो पनि सदरमुकाम पुग्न अझै ६, ७ घण्टा हिंड्नुपर्छ । हुनत सरकार र संचार माध्यमहरुले कर्णाली राजमार्ग (सुर्खेत जुम्ला सडक) को पनि धेरै नाम लीरहन्छन जुन बाटो बर्षको ५ महिना जती मात्र चल्छ त्यो पनि मालबाहक ट्रयाक्टर मात्रै, यसो भनौ कालिकोट र जुम्ला लाई सडकले छोएको छ । कालिकोटबाहेक बाँकी ४ जिल्लाहरुको यातायात को एकमात्र साधन सुर्खेत वा नेपालगन्ज बाट उड्ने हवाइजहाज र हेलिकप्टर मात्रै हो । हेलीकप्टर को भाडा सामान्य ब्यक्तिहरुले तिर्न सक्ने कुरा हुँदैन किनकी हवाइजहाज भन्दा ४ गुणा सम्म महँगो हुन्छ । त्यसपछी त एक मात्रै बिकल्प रह्यो हवाइजहाज ।

एअरलाईन्सको चर्तिकला:
कर्णालीको कालिकोट बाहेक अन्य जिल्ला पुग्ने यात्रुको हवाइ यात्रा बाहेक अर्को बिकल्प छैन । तर एअरलाईन्सहरुले जनता प्रतिको उत्तरदाइत्व पटक्कै छैन । हवाइजहाजहरु यात्रु बोक्नु भन्दा सरसामान नै बोक्न मन पराउँछन किनकी सामानहरुको भाडाबाट यात्रु को भन्दा धेरै कमाइ हुन्छ र बिमा लगायतका अन्य शुल्क पनि तिर्नु पर्दैन । सडक पुगेपनी जुम्ला र कालिकोट लगायत ५ वटै जिल्लाहरुका ब्यापारिक र निर्माण का सामाग्रीहरु हवाइ मार्गबाट नै ढुवानी गर्ने गरिन्छ । अझ विश्व खाध्य कार्यक्रम WFP को चामल पनि हवाइजहाज ले नै बोक्ने गर्छन् । तेसो हुँदा यात्रुहरुको लागि उडान गर्ने त एअरलाईन्सहरुको लागि समय नै हुँदैन । अनी त हप्तौँ हप्ता सम्म होटेल मा बसेर खर्च सक्नु बाहेक केही उपाय रहन्न यात्रु सँग । त्यस माथि झन बोल्दा पनी पैसा पर्ला जस्तो गर्ने एअरलाईनसका कर्मचारीहरुको रुखो व्यबहारले त झन निरास बनाउँछ । आज फ्लाइट छैन ! भोली? भोलीको कुरा भोली नै थाहा हुन्छ ! फ्लाइट भएनी आज मान्छेको छैन, चामल को हो ! तपाईंलाई सबै कुरा थाहा भए के सोधिराको त ! यस्तै यस्तै !

एक त अफिस मा उपस्थित हुन नसक्नुको पिडा अर्को होटेल मा आफ्नो तलब काटेर गर्नुपर्ने अनेकन अनावश्यक खर्चले त झन जागिर देखी नै निराशा नै उत्पन्न गराइदिन्छ । त्यस माथि झन टिकट को लागि अनेकन दलालिहरुलाई गर्नुपर्ने चाकरी को त कुरै नगरौ । यती गरेर पनी जागिर त खानै पर्‍यो । कर्णाली मा जागिर गर्ने एउटा कर्मचारीले बर्षको ३ महिना जती त एअरपोर्ट मा नै कुरेर बित्ने रहेछ ।
अली गहिरो गरी हेर्दा राज्य ले कर्णालीमा गरिरहेको लगानी असफल हुनुको पछाडि यो पनि एउटा कारण देखिन्छ । कती कर्मचारी समयमा अफिस पुग्न नपाएर बजेट फ्रिज भएको पनि धेरै घटना हरु छन कर्णाली मा । कहिले कर्णालीमा मोटर पुग्ला र जनता, कर्मचारी र सम्पूर्ण कर्णाली ले सुख पाउने दिन आउला ........???।

Nov 10, 2009

Say No To WFP


We have frequently heard about the United Nations World Food Program (WFP). WFP supplies food (rice, pulse and now even potatoes) to the remote districts of Nepal and in the World, where enough food cannot be grown for the whole year. This program supplying food for many districts of Nepal in the Name of Food For Work from East to West.
Karnali Zone and its surrounding are some of those districts of Nepal where WFP supplies food. Primarily WFP is another name of "Rice" in these districts. People know WFP as a rice supplier in Karnali and adjoining areas.
Seeing surfacely, it is one of the poor based program in Karnali and elsewhere in the world. But in depth it has played a significant negative role in the livelihood, economy, food habit and ultimately in the culture of people living there. Some of these negative effect of WFP are as follows and can be seen in these pictures too.


Expensive and Less possible Transportation:
WFP is giving high rate of transportation fare to the airlines so the airlines are only interested in carrying rice rather than passengers and other good for daily use. People in those areas have to wait couple of weeks to get the chance to board to home. Similarly, businessmen in karnali are paying high rate of fare which ultimately plays a significant role in the economy of people in remote as well as the livelihood.


Dependency only on Rice:
When the readymade rice can be obtained who wants to eat something else. So people in the remote continuously forgetting their traditional food like Millet, Barley, Maiz etc.

Expensive Wage Rate:
WFP pay comparativly high for labours and people working with them so it collapse the local wage rate in the district and subsistence becomes more difficult.

Less hygeinic Food:
Last time you also heared and watched the case of Jajarkot and Rukum. Many hundreds of people died of diarrea due to the expired food which was provided by the world food progrram. This sort of cases may next time to be occur because the monitoring systme of our nation is too too poor.

Abandoning Land:
Due to the readymade rice people continuously hesitating to farm. They even dont want to cultivate the traditional crops which are farming for centuries. They prefer the rice in subsidi rather than cultivate and grow food.

And last but not least the question is "How long it Will Sustain?". Its not about 5 or 10 years, its about centuries and hundreds of centuries. Its better to motivate people to grow thir own food what can be grown and make a habit to consume them. It is very efficient and sustainable than carrying the rice and pulse via aircrafts and helicopters.

Then Why WFP for remote? Its nonesence. Just avoide it.....


Nov 7, 2009

Innovation: Can technology persuade us to save energy?

If technology is to save us from climate change, it has some tough challenges to master: taming wave, wind and sun, cheaply scrubbing carbon dioxide from the air or mastering fusion.

But a growing number of people think another should be added to the list: mastering human nature. This "persuasive technology" would sway people to adopt less polluting behaviour and may come in the form of new gadgets and online services or new features for existing technology.

Energy savings from behavioural change can be dismissed as advanced marketing techniques and may seem trivial compared with the esoteric materials science that is needed to harvest solar energy more efficiently. But there is much to be gained.

Last week New Scientist reported that US emissions could be cut by more than 7 per cent if people changed their ways at home. Separate studies in US, Dutch and British homes have reported that 26 to 36 per cent of domestic energy use is "behavioural" – determined by the way we use machines, not the efficiency of the hardware itself.


This means that "machines designed to change humans", as the persuasive technology group of Stanford University, California, calls them, could save us huge amounts of energy and money.

Energy awareness
Many projects are trying to make that happen, with two main motivations. One is to understand which facets of human nature can be manipulated to change behaviour. The other is to develop technical strategies to do so.

A simple technique underlying many projects is to provide read-outs of people's energy use, in situations like the home where it has historically been hidden. It is well known that giving drivers feedback on fuel efficiency, for example, leads them to use less fuel. The information-rich dashboard of Toyota's hybrid Prius and Ford's new fuel-efficiency "vine", which grows leaves when you save fuel, are good examples of this approach. Studies of home power meters suggest they encourage homeowners to cut energy use by 10 per cent on average.

Persuasive tech that can track the effect of everything you do is the next logical step. For instance, a number of teams are working on cellphone apps that use GPS to guess what you're doing, and what that means for your carbon footprint.




Source: http://www.newscientist.com

Oct 29, 2009

China outperforms US on green issues


China is often accused of not doing enough to reduce the carbon dioxide and other pollution pouring from its factories and coal-fuelled power stations. But a new report suggests the country is doing more to tackle climate change than it gets credit for: in fact, its environmental standards surpass the US in some key measures.

The World Resources Institute (WRI), a respected environmental think tank based in Washington DC, says China is on track to meet its main climate change target, which is a 20 per cent reduction in energy intensity – the amount of energy used per dollar of gross domestic product – by the end of next year. Cutting the energy intensity of the Chinese economy like this will put a brake on the growth of the country's carbon dioxide emissions


China is also making good progress towards its goal of generating 15 per cent of its electricity from renewable sources by 2020, according to the report. By the end of the next decade it will have 150 gigawatts of wind power installed – over five times the current US level. One in 10 Chinese homes already has solar heaters, with the number growing by 20 per cent per year.

China's coal-fuelled power stations are also more efficient that those in the US. The thermal efficiency of US stations – the fraction of heat turned into electrical energy – plateaued at just under 33 per cent in the early 1960s. But the efficiency of China's stations has been rising steadily and now exceeds 35 per cent.

The WRI says that China's progress shows the country is serious about climate change and that its reluctance to set a cap on its emissions, a stance that has been much criticised in the US, should not be a barrier to international collaboration.

"China is making substantial progress in controlling its emissions of climate gases," says Deborah Seligsohn, the author of the WRI report. "The challenge for US-China collaboration in climate change mitigation is for each country to understand the other's approaches, and to find creative solutions when those approaches don't align."



Source: http://www.newscientist.com